ในการทบทวนวิชาเภสัชตำรับยาจีนนั้นมีเทคนิคประการหนึ่งคือควรทบทวนบทที่อยู่ครึ่งหลังก่อน เพราะปกติแล้วบทที่อยู่หน้าๆ มักจะเป็นบทที่ได้รับการอ่านหรือทบทวนไปในตัวอยู่ค่อนข้างบ่อย แต่หากไปเสียเวลาที่บทแรกๆ มากเกินไปก็จะทำให้การจดจำบทหลังๆ ไม่มีเวลาเพียงพอ ในที่นี้จึงขอแนะนำบทที่ 10 เป็นต้นไป
บทที่ 10 ตำรับยาปรับการไหลเวียนของชี่ 理气剂
1. ตำรับยาขับเคลื่อนชี่
ตำรับยานี้ใช้รักษาภาวะชี่ติดขัดหรือภาวะลมจุกเสียดในท้องหรือหน้าอก ตามความรู้แพทย์แผนจีนจะแยกตามตำแหน่งได้เป็น ชี่ของตับติดขัด ชี่ของม้ามและกระเพาะอาหารติดขัด ชี่ในอกติดขัด
วิธีการจัดยาในตำรับ
1) กรณีชี่ตับขัดใช้ยาที่มีฤทธิ์ขับระบายชี่ตับ เช่น เซียงฟู่ ไฉหู ชิงผี ยี่ว์จิน ชวนเลี่ยนจื่อ เป็นต้น
2) จากการที่เลือดถูกเก็บไว้ในตับ เมื่อชี่ของตับติดขัดจึงทำให้การไหลเวียนของเลือดติดขัดเกิดภาวะเลือดคั่งตามไปด้วย
ดังนั้นในตำรับยาจึงมักเข้ายาที่มีฤทธิ์ ช่วยการไหลเวียนของเลือดและสลายเลือดคั่ง เช่น ชวนซง หงฮวา เถาเหริน ตัวอย่างของตำรับยาที่จัดตามวัตถุประสงค์ข้างต้น ได้แก่ตำรับ เย่ว์จีว์หวาน ที่มีเซียงฟู่ซึ่งเป็นยาขับระบายชี่ตับเป็นยาหลัก และชวนซงซึ่งเป็นยาช่วยการไหลเวียนของเลือดเป็นยารอง
3) กรณีชี่ม้ามและกระเพาะอาหารติดขัด จะใช้ยาที่มีฤทธิ์ ปรับช่วยการไหลเวียนของชี่ม้ามและกระเพาะอาหาร เช่น เฉินผี โห้โผ่ มู่เซียง ซาเหริน เป็นต้น กรณีที่ม้ามและกระเพาะอาหารทำงานไม่ปกติ จะเกิดการติดขัดจากความชื้น เสลดหรืออาหารไม่ย่อยร่วมด้วย จึงมักเข้ายาที่มีฤทธิ์ขับชื้นสลายเสลด ช่วยย่อยบำรุงม้าม เช่น ป้านเซี่ย ฝูหลิง ไหลฝูจื่อ ตัวอย่างของตำรับยานี้ได้แก่ ป้านเซี่ยโห้โผ่ทาง โดยมีโห้โผ่ทำหน้าที่ขับเคลื่อนชี่ ป้านเซี่ยสลายเสลด ฝูหลิงที่มีรสจืดมีฤทธิ์บำรุงม้ามขับชื้นมีหน้าที่ช่วยป้านเซี่ยในการสลายความชื้นและเสลด
4) ชี่ติดขัดในอก กรณีนี้มักภาวะน้ำคั่งค้างสั่งสมจนกลาย เป็นเสลด หยางชี่ในอกติดขัด หรือเลือดคั่งค้างร่วมด้วยเสมอ ดังนั้นจึงใช้ยาที่มีฤทธิ์ทำให้หยางเคลื่อนไหวคล่อง เช่น เซี่ยไป๋ กุ้ยจือ ร่วมกับยาสลายเสลด เช่น ป้านเซี่ย หรือ ยาช่วยการไหลเวียนของเลือด เช่น ตานเซิน ตัวอย่างของตำรับยานี้ได้แก่ กวาโหล เซี่ยไป๋ไป๋จิ่วทาง ซึ่งมีกวาโหลซึ่งเป็นยาที่มีฤทธิ์ทั้งขับเคลื่อนชี่ทำให้อกโล่งและล้างเสลดสลายก้อนเป็นยาหลัก